مقدمه
تغییر مقادیر کار در پروژه‌های عمرانی از موضوعات پرتکرار و در عین حال اختلاف‌برانگیز در مدیریت پیمان است. در جریان اجرا ممکن است مقدار واقعی یک ردیف نسبت به مقدار مندرج در فهرست‌بهای منضم به پیمان افزایش یا کاهش پیدا کند؛ ممکن است انجام کار جدیدی ضرورت یابد که برای آن در اسناد پیمان ردیف و مقدار پیش‌بینی نشده باشد؛ و یا اجرای کارهای اضافی به تجهیز کارگاه بیشتر نیاز پیدا کند. هر یک از این وضعیت‌ها ضابطه و اثر قراردادی خاص خود را دارد و در این مقاله، همه آن‌ها را ذیل عنوان کلی «تغییر مقادیر» مورد بررسی قرار گرفته است.
برای تحلیل صحیح موضوع، لازم است میان سه موضوع تفکیک شود:
1. تغییر مقدار ردیف‌های موجود پیمان
2. کارهای جدید و قیمت‌های جدید
3. تغییر هزینه تجهیز و برچیدن کارگاه
مبانی اصلی این بررسی، ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان (نشریه ۴۳۱۱)، بخشنامه شماره ۲۷۴۶۷۳/1403 درخصوص نحوه محاسبه تغییر مقادیر ردیف‌های فهرست‌بها و مقادیر منضم به پیمان، و همچنین ضوابط مربوطه در فهرست‌بهای ابنیه سال ۱۴۰۴ است.
بخش اول: تغییر مقادیر ردیف های موجود در فهرست بهای منضم به پیمان
۱-۱. تغییر مقادیر ردیف‌های موجود بر اساس ماده 29 شرایط عمومی پیمان
بر اساس بند «الف» ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان، ممکن است در حین اجرای کار، مقادیر درج‌شده در فهرست‌بهای منضم به پیمان و مقادیر منضم به آن تغییر کند. محاسبه تغییرات با مهندس مشاور است و پس از تأیید کارفرما به پیمانکار ابلاغ می‌شود. بنابراین، تغییر مقدار باید در چارچوب تشریفات قراردادی، با محاسبه قابل رسیدگی و ابلاغ از مسیر مقرر انجام شود؛ صرف مشاهده تفاوت مقدار در کارگاه، به‌تنهایی جایگزین ثبت و ابلاغ قراردادی نیست.
افزایش مقادیر باید در محدوده موضوع پیمان باشد. ماده ۲۹ برای مجموع افزایش‌ها و نیز مجموع کاهش‌ها حدودی در نظر گرفته است که باید جداگانه بررسی شوند. مطابق بندهای مربوط این ماده، مجموع مبالغ افزایش مقادیر و کارهای دارای قیمت جدید موضوع بند «ج» نباید از ۲۵ درصد مبلغ اولیه پیمان تجاوز کند. همچنین مجموع مبالغ کاهش مقادیر و حذف کارها نیز نباید از ۲۵ درصد مبلغ اولیه پیمان بیشتر شود. این دو حد، بر اساس مجموع‌های قراردادی محاسبه می شوند و نباید آن‌ها را به سقف ۲۵ درصد برای افزایش یا کاهش تک‌تک ردیف‌ها تبدیل کرد.
اگر مجموع کاهش‌ها از حد مقرر بیشتر شود، ماده ۲۹ وضعیت خاصی را پیش‌بینی می‌کند: چنانچه پیمانکار با انجام کار با نرخ‌های پیمان موافقت کند، کار مطابق توافق و ضوابط ماده ادامه می‌یابد؛ در غیر این صورت، موضوع می‌تواند به خاتمه پیمان طبق ماده ۴۸ منتهی شود.
همچنین طبق تبصره ۲ ماده ۲۹، تغییرات تا سقف ۱۰ درصد در اختیار مهندس مشاور قرار دارد و تغییرات بیش از آن مستلزم تأیید کارفرماست. این حد مربوط به اختیار و تشریفات ابلاغ تغییرات است و نباید با حدود ۲۵ درصد مجموع افزایش‌ها یا کاهش‌ها اشتباه گرفته شود.
۱-۲. تفاوت حد اختیار ابلاغ با سقف تغییرات
در رسیدگی به تغییر مقادیر، سه عدد ممکن است با یکدیگر خلط شوند: ۱۰ درصد مربوط به اختیار ابلاغ طبق تبصره ۲ ماده ۲۹، ۲۵ درصد مربوط به مجموع افزایش‌های مشمول بند «الف» و «ج» و ۲۵ درصد مربوط به مجموع کاهش‌ها و حذف‌ها. این حدود کارکرد یکسانی ندارند. در نتیجه، لازم است در گزارش فنی و قراردادی روشن شود که بحث درباره اختیار ابلاغ است یا درباره سقف مجموع افزایش/کاهش، یا درباره روش محاسبه تغییر مقدار یک ردیف و فصل.
1-3. مبنای محاسبه جبری در سطح فصل با توجه به بخشنامه شماره ۲۷۴۶۷۳/1403
بخشنامه شماره ۲۷۴۶۷۳/1403 در موضوع نحوه محاسبه تغییر مقادیر ردیف‌های فهرست‌بها و مقادیر منضم به پیمان، بر محاسبه جمع جبری تغییر مقادیر ردیف‌های هر فصل فهرست‌بهای منضم به پیمان تمرکز دارد. بر مبنای این روش، افزایش و کاهش مقادیر ردیف‌های پایه در یک فصل، با علامت مربوط جمع می‌شوند تا خالص تغییر مقادیر آن فصل به دست آید. ردیف‌های غیرپایه یا ستاره‌دار از شمول این روش محاسبه خارج‌اند و باید بر اساس ضوابط مربوط به خود بررسی شوند.
جمع جبری به معنای آن است که افزایش‌ها با علامت مثبت و کاهش‌ها با علامت منفی در محاسبه منظور شوند. بنابراین، افزایش و کاهش ردیف‌های مختلف یک فصل می‌توانند یکدیگر را از نظر محاسباتی خنثی کنند. این روش با جمع ساده قدرمطلق تغییرات تفاوت دارد.
در نتیجه، مقدار حاصل از جمع جبری افزایش ها و یا کاهش های ردیف های هرفصل، نباید از 25 درصد مبلغ آن فصل بیشتر شود و لزومی به رعایت سقف کاهش یا افزایش 25 درصد در هر ردیف و یا محاسبه کاهش و افزایش هر فصل به طور جداگانه (بدون جمع جبری) نیست.
مثال: فرض کنید تغییر مبلغ چهار ردیف پایه در یک فصل به شرح زیر باشد:
ردیف | شرح تغییر | مبلغ تغییر (میلیارد ریال) |
۱ | افزایش مقدار ردیف اول | +۱۰۰ |
۲ | کاهش مقدار ردیف دوم | −۸۰ |
۳ | افزایش مقدار ردیف سوم | +۳۰ |
۴ | کاهش مقدار ردیف چهارم | −۱۰ |
جمع جبری تغییرات فصل | +۴۰ | |
در این مثال، مجموع افزایش‌ها ۱۳۰ میلیارد ریال و مجموع کاهش‌ها ۹۰ میلیارد ریال است؛ حاصل جمع جبری برابر با افزایش خالص ۴۰ میلیارد ریال خواهد بود. این مثال صرفاً روش محاسبه جبری را نشان می‌دهد و به‌خودی‌خود درباره رعایت سقف‌های ماده ۲۹ یا قابلیت پرداخت تصمیم‌گیری نمی‌کند. آن بررسی باید جداگانه و بر اساس متن پیمان و مقررات قابل اعمال انجام شود.
1-4. آیا هر ردیف منفرداً سقف ۲۵ درصدی دارد؟
با استناد به بخشنامه شماره ۲۷۴۶۷۳/1403 و همچنین استفساریه شماره 84214011213/54 سازمان برنامه و بودجه، مبنایی برای وجود سقف مستقل ۲۵ درصدی برای افزایش یا کاهش هر ردیف پایه وجود ندارد و با استناد به موارد ذکر شده، رعایت این سقف برای هر ردیف به شکل مجزا الزامی نیست.
از این رو، در بررسی ادعای پیمانکار یا کارفرما باید میان «حد تغییر یک ردیف»، «جمع جبری تغییرات فصل» و «سقف‌های مجموع افزایش و کاهش موضوع ماده ۲۹» تفکیک قائل شد.
همچنین، جمع جبری فصل جایگزین کنترل سایر الزامات پیمان نیست. حتی اگر حاصل جبری تغییرات یک فصل کم باشد، باید بررسی شود که تغییرات در محدوده موضوع پیمان قرار دارند یا خیر؟ و ایا تشریفات محاسبه و ابلاغ رعایت شده است و مجموع‌های موضوع ماده ۲۹ نیز در حدود مقرر قرار دارند؟
این مقاله ادامه دارد...
